Muzeum żelaznej kurtyny i granic Polski

Na byłej granicy NRD, przy Kassel, koło wsi Asbach-Sickenberg, znajduje się interesujące muzeum żelaznej kurtyny (Grenzmuseum Schifflersgrund) . Interesujące nie tylko ze względu jak na tą granicę patrzyli Rosjanie ale też Amerykanie. Do obejrzenia m.in. wiele arcyciekawych alianckich dokumentów z okresu nowego podziału Europy w roku 1945. Także dokumentów ustalających nowe granice Polski.

W okolicach tego dobrze zachowanego kawałka żelaznej kurtyny spotkały się 17 września 1945 roku armia amerykańska z czerwonoarmistami. Tam też biegnie strategiczna linia kolejowa z Hanoweru przez Göttingen na południe i przebiegała kawałeczek przez strefę radziecką. Dlatego też Niemcy szybko nazwali tą granicę "Linią Whisky-Wodka".

Linia demarkacyjna miała szerokość 500 m a dalsze 5 km od tej linii było "strefą zakazaną". Tak było do listopada 1989 roku kiedy upadł mur berliński. W roku 1991 zaczęło powstawać pierwsze w zjednoczonych Niemczech tego rodzaju muzeum żelaznej kurtyny lub jak był on we Wschodnich Niemczech zwany "antyfaszystowskim murem ochronnym".

W muzeum można obejrzeć wiele eksponatów z okresu funkcjonowania żelaznej kurtyny zarówno ze strony sowieckiej strefy okupacyjnej jak i strefy amerykańskiej. Obie armie pilnie obserwowały ruch po stronie przeciwnika.

Wiele ciekawych dokumentów z okresu końca II Wojny Światowej i nowego podziału Europy jest niezwykle interesujących także dla Polaków. Szczególnie interesujące dla nas są mapy nowego podziału Centralnej Europy, gdy już na długo przed końcem wojny, przed Jałtą, rozstrzygały się losy nowych granic Polski. 

Polska otrzymała niepodległość w 1918 roku, po zakończeniu pierwszej wojny światowej w trakcie porozumienia wielkich mocarstw. Także po zakończeniu drugiej wojny światowej wielkie mocarstwa określiły losy i granice Polski. Co prawda po 2WŚ Polska straciła nieco więcej terytorium na wschodzie niż zyskała na zachodzie, ale jakościowo Polska zyskała najlepiej rozwinięte obszary poniemieckie na zachodzie tracąc niedorozwinięte, biedne i - w dużej części - nie-polskią, prawosławną ludność na wschodzie. Uważam, że historia była więc przychylna Polakom, choć zależała od kaprysu mocarstw. Równie dobrze ten nasz kraj buforowy między Rosją i Niemcami mógł w ogóle nie zaistnieć.

Nowe granice Centralnej Europy

28 listopada 1943: Konferencja w Teheranie

Wielka Trójka (ZSRR, USA, Wielka Brytania) po raz pierwszy ustaliła, że Polska utraci ziemie wschodnie i zyska nowe tereny kosztem Niemiec. W tym czasie Amerykanie zdobyli Neapol a Armia Czerwona wygrała bitwę o Stalingrad, na Łuku Kurskim oraz doszła do Smoleńska i Kijowa, szybko  posuwając się na zachód. Losy wojny były już przesądzone.

12 września 1944: Protokół pierwszej strefy EAC (Europejska Komisja Doradcza)

Poniższa MAPA "A” jest dodatkiem do Protokołu londyńskiego z 12 września 1944 r. (w tym czasie dogorywało Powstanie Warszawskie a Armia Czerwona stałą u granic III Rzeszy w Prusach Wschodnich), pomiędzy Stanami Zjednoczonymi Ameryki, Wielką Brytanią i Związkiem Radzieckim w sprawie podziału Niemiec. Dwa dni później dołączono Drugi (uzupełniający) protokół strefy EAC.
Niemcy zostały podzielone na trzy strefy okupacyjne i administrację Wielkiego Berlina. Czwarta strefa okupacyjna dla Francji została ustalona dopiero w lutym 1945 roku w Jałcie na Krymie.
Część terytorium została odstąpiona przez brytyjskie i amerykańskie strefy okupacyjne. Linia Odra-Nysa (obecna granica z Polską) nie została odnotowana ani na MAPIE "A", ani na MAPIE "D" (aneks do Protokołu Jałtańskiego).
Ta mapa jest pierwszą kopią oryginalnego brytyjskiego protokołu z archiwów londyńskich.

Pierwszy protokół strefowy został sporządzony na posiedzeniu Europejskiej Komisji Doradczej (EAC) 12 września 1944 r. i podpisany przez Johna Gilberta Winanta (USA), Williama Stranga (Wielka Brytania) i Fiodora Gusiewa (ZSRR) w Lancaster House w Londynie. Opisywał on wstępne założenia dotyczące granic między strefami, które miały zostać utworzone: wschodnią, północno-zachodnią i południowo-zachodnią w Niemczech oraz trzema częściami obszaru Wielkiego Berlina. Podstawą tych założeń były granice Niemiec z 31 grudnia 1937 r. i Wielkiego Berlina z 27 kwietnia 1920 r.

Strefy północno-zachodnia i południowo-zachodnia w Niemczech i Wielkim Berlinie nie zostały jeszcze przypisane do brytyjskich ani amerykańskich podobszarów. Odpowiednie fragmenty tekstu, które to przewidywały, zostały oznaczone jedynie spacjami, podczas gdy strefa wschodnia i północno-wschodnia strefa Wielkiego Berlina zostały już oznaczone bezpośrednio słowem „ZSRR”.

Strefa radziecka miała obejmować wschodnią część Niemiec, łącznie z wyraźnie wymienionymi Prusami Wschodnimi, i nie planowano przekazania żadnych terenów Polsce.

Luty 1945: Jałta, Krym.

Polska była pierwszym punktem programu działań Związku Radzieckiego. Stalin stwierdził: „Dla rządu sowieckiego kwestia Polski była kwestią honoru” i bezpieczeństwa, ponieważ Polska służyła jako historyczny korytarz dla sił próbujących najechać Rosję. Ponadto, odnosząc się do historii, Stalin stwierdził, że „ponieważ Rosjanie poważnie zgrzeszyli przeciwko Polsce”, „rząd sowiecki starał się odpokutować te grzechy”. Stalin stwierdził, że „Polska musi być silna” i że „Związek Radziecki jest zainteresowany stworzeniem potężnej, wolnej i niepodległej Polski”. W związku z tym Stalin zastrzegł, że żądania polskiego rządu na uchodźstwie nie podlegają negocjacjom, a Sowieci zachowają terytorium wschodniej Polski zaanektowane we wrześniu 1939 roku, a Polska otrzyma za to rekompensatę w postaci rozszerzenia swoich zachodnich granic kosztem Niemiec.

 

 

Lipiec 1945: Poczdam

Trzeci (uzupełniający) protokół strefy EAC sporządzono w Poczdamie 26 lipca 1945 r. Określał on strefy okupacyjne Francji w Austrii. Na konferencji poczdamskiej ustalono także dokładniej granice strefy radzieckiej - tereny na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej znajdą się tymczasowo pod administracją polską i (wbrew protokołom strefowym) nie będą częścią strefy radzieckiej. Obszar Królewca (od 1946 roku Obwodu Kaliningradzkiego), północna część Prus Wschodnich, nie był już częścią tej strefy.

Przesunięcie Polski na zachód, to było zdobycie 101 tys. km² świetnie rozwiniętego terytorium Niemiec, co stanowi ok. 1/3 terytorium współczesnej Polski. Związek Radziecki odzyskał tą biedną, zacofaną, część (polską od 1920 r.) wschodnią aż do linii Curzona*. 

* Linia Curzona była linią demarkacyjną w latach 1919-1920 między Polską a Rosją bolszewicką, pokrywającą się mniej więcej z obecną wschodnią granicą Polski. Ta fikcyjna linia stała się nową granicą ze Związkiem Radzieckim w 1945 roku. W 1918 roku Polska uzyskała niepodległość, po czym stoczyła wojnę polsko-rosyjską (1919–1921) z bolszewicką Rosją o zasięg wschodniej granicy. Proponowana linia rozejmu została nazwana w 1920 roku na cześć ówczesnego brytyjskiego ministra spraw zagranicznych, lorda George’a Curzona, chociaż nie miał on istotnego udziału w jej tworzeniu i była już omawiana na konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 roku. Linia została wyznaczona na podstawie języka ojczystego większości ludności. Na zachód od tej linii ponad 50% ludności stanowili Polacy; na wschód od niej dominowali Ukraińcy i Białorusini.